Ζούμε σε μια εποχή όπου η αυτοφροντίδα παρουσιάζεται συχνά σαν μια μορφή μικρής ανταμοιβής. Ένα διάλειμμα. Ένα μπάνιο. Λίγες ώρες ξεκούρασης. Ένα Σαββατοκύριακο μακριά από υποχρεώσεις. Και παρότι όλα αυτά μπορεί πράγματι να είναι βοηθητικά, πολλές φορές αφήνουν έναν άνθρωπο με την ίδια ακριβώς αίσθηση που είχε και πριν: εσωτερική ένταση, εξάντληση, δυσκολία να ηρεμήσει πραγματικά.
Γιατί τελικά δεν είναι πάντα η κούραση αυτό που μας καταπονεί περισσότερο. Πολύ συχνά είναι η διαρκής εσωτερική επιφυλακή.
Υπάρχουν άνθρωποι που λειτουργούν καθημερινά μέσα σε μια κατάσταση απορρύθμισης χωρίς καν να το αναγνωρίζουν. Συνεχίζουν να εργάζονται, να ανταποκρίνονται, να φροντίζουν τους άλλους, να είναι «λειτουργικοί», ενώ μέσα τους το σώμα βρίσκεται συνεχώς σε εγρήγορση. Σαν να μην χαλαρώνει ποτέ πραγματικά. Σαν να περιμένει διαρκώς κάτι δύσκολο να συμβεί. Και αυτό δεν αλλάζει απαραίτητα επειδή κάποιος ξεκουράστηκε λίγες ώρες ή επειδή προσπάθησε να «σκεφτεί θετικά».
Η ρύθμιση δεν είναι το ίδιο με τη χαλάρωση. Δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν δύσκολα συναισθήματα, ούτε ότι ένας άνθρωπος είναι συνεχώς ήρεμος. Ρύθμιση σημαίνει ότι μπορεί να παραμένει σε επαφή με αυτό που νιώθει χωρίς να καταρρέει, χωρίς να αποσυνδέεται εντελώς από τον εαυτό του, χωρίς να χρειάζεται να πολεμά διαρκώς τον εσωτερικό του κόσμο.
Και αυτή η ικανότητα δεν χτίζεται αποκομμένα από τις σχέσεις. Το νευρικό σύστημα διαμορφώνεται μέσα στη σύνδεση με τους άλλους ανθρώπους. Μαθαίνει αν ο κόσμος είναι ασφαλής ή απειλητικός, αν τα συναισθήματα χωρούν ή πρέπει να κρύβονται, αν η ανάγκη οδηγεί σε σύνδεση ή σε απόρριψη. Γι’ αυτό και πολλές φορές οι δυσκολίες ρύθμισης εμφανίζονται πιο έντονα μέσα στις σχέσεις.
Υπάρχουν σχέσεις μέσα στις οποίες ένας άνθρωπος νιώθει ότι μπορεί να αναπνεύσει. Και υπάρχουν άλλες όπου βρίσκεται συνεχώς σε επιφυλακή: προσέχει τι θα πει, φοβάται μήπως απογοητεύσει, μήπως θεωρηθεί υπερβολικός, μήπως χάσει τη σύνδεση. Σε αυτές τις στιγμές το σώμα ενεργοποιείται πριν ακόμη προλάβει το μυαλό να καταλάβει τι ακριβώς συμβαίνει. Κι έτσι πολλές αντιδράσεις μοιάζουν «υπερβολικές» μόνο όταν αποκοπούν από την ιστορία που τις δημιούργησε.
Πίσω από πολλές έντονες αντιδράσεις υπάρχει συνήθως μια βαθιά ανάγκη προστασίας. Ο θυμός, η απόσυρση, η υπερπροσπάθεια, η ανάγκη ελέγχου, ακόμη και το συναισθηματικό μούδιασμα, συχνά αποτελούν τρόπους με τους οποίους ένας άνθρωπος προσπαθεί να διατηρήσει κάποια αίσθηση ασφάλειας. Όχι επειδή είναι αδύναμος, αλλά επειδή κάποτε χρειάστηκε να προσαρμοστεί έτσι για να αντέξει.
Κι όμως, οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν μάθει να αντιμετωπίζουν την ενεργοποίησή τους με εσωτερική βία. Τη στιγμή που δυσκολεύονται, στρέφονται αμέσως εναντίον του εαυτού τους. «Πάλι υπερβάλλω». «Γιατί είμαι έτσι;». «Πρέπει να σταματήσω να το νιώθω αυτό». Σαν να είναι το ίδιο το συναίσθημα το πρόβλημα. Σαν να κινδυνεύουν από την ίδια τους την ευαλωτότητα.
Όμως η ρύθμιση δεν χτίζεται μέσα από πίεση και αυτοεπίθεση. Δεν γεννιέται όταν κάποιος μαθαίνει να καταπιέζει καλύτερα τον εαυτό του. Χτίζεται σταδιακά μέσα από μια διαφορετική εμπειρία σχέσης με τον εαυτό. Μέσα από τη δυνατότητα να αναγνωρίζει κανείς ότι ενεργοποιήθηκε χωρίς να ντρέπεται γι’ αυτό. Να μπορεί να παραμένει λίγο περισσότερο παρών με αυτό που νιώθει χωρίς να εγκαταλείπει τον εαυτό του. Να αντέχει λίγο περισσότερο το συναίσθημα χωρίς να καταρρέει ή να αποσυνδέεται.
Αυτή η διαδικασία συνήθως δεν είναι θεαματική. Η αλλαγή πολλές φορές μοιάζει μικρή και σχεδόν αόρατη. Μπορεί να φαίνεται σαν μια στιγμή όπου κάποιος βάζει ένα όριο με λίγη λιγότερη ενοχή. Σαν μια συζήτηση στην οποία παραμένει παρών χωρίς να αποσύρεται εντελώς. Σαν μια δυσκολία από την οποία επιστρέφει πιο γρήγορα χωρίς να χάνει εντελώς τον εαυτό του. Αυτές οι μικρές μετακινήσεις όμως είναι βαθιά σημαντικές. Γιατί είναι ο τρόπος με τον οποίο το νευρικό σύστημα αρχίζει σιγά σιγά να μαθαίνει περισσότερη ασφάλεια.
Ίσως τελικά η πιο ουσιαστική μορφή αυτοφροντίδας να μην είναι το να ξεφεύγεις από τον εαυτό σου. Αλλά το να μπορείς να επιστρέφεις σε αυτόν. Ακόμη και στις δύσκολες στιγμές. Ακόμη και όταν φοβάσαι. Ακόμη και όταν ενεργοποιείσαι.
Όχι τέλεια. Αλλά με περισσότερη παρουσία, περισσότερη επίγνωση και λιγότερη εσωτερική εγκατάλειψη.
Βιβλιογραφία
Siegel, D. J. (2012). The Developing Mind. Guilford Press.
Porges, S. W. (2011). The Polyvagal Theory. Norton.
van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score. Viking.
Johnson, S. (2008). Hold Me Tight. Little, Brown Spark.
