Υπάρχουν στιγμές στις σχέσεις μας που κάτι δεν πηγαίνει όπως θα θέλαμε και η πρώτη σκέψη έρχεται σχεδόν αυτόματα:
«Μήπως φταίω εγώ;»
Μπορεί να έχουμε μιλήσει απότομα. Να έχουμε θυμώσει περισσότερο από όσο θα θέλαμε. Να μην ακούσαμε τον άλλον όσο χρειαζόταν. Να είπαμε κάτι που τον πλήγωσε.
Και τότε είναι φυσικό να αναρωτηθούμε για τη δική μας πλευρά.
Το δύσκολο αρχίζει όταν η αναγνώριση της δικής μας ευθύνης μετατρέπεται σε ενοχή.
Γιατί υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο «έκανα κάτι που δεν ήταν όπως θα ήθελα» και στο «κάτι δεν πάει καλά με εμένα επειδή το έκανα».
Η ευθύνη αφορά κάτι συγκεκριμένο. Μου επιτρέπει να κοιτάξω τη συμπεριφορά μου, να δω πώς επηρέασε τη σχέση και να αναρωτηθώ τι θα μπορούσα να κάνω διαφορετικά.
Η ενοχή συχνά πηγαίνει παραπέρα. Από μια πράξη μπορεί να περάσει στην εικόνα που έχω για ολόκληρο τον εαυτό μου.
Το «Έκανα λάθος» μπορεί να γίνει «είμαι λάθος».
Και τότε αυτό που θα μπορούσε να είναι μια ευκαιρία για επίγνωση και επανόρθωση γίνεται μια εσωτερική επίθεση.
Ίσως γι' αυτό είναι σημαντικό να ξεχωρίζουμε την ευθύνη από την ενοχή. Όχι για να απαλλάξουμε τον εαυτό μας από όσα του αναλογούν, αλλά για να μπορέσουμε να τα δούμε με μεγαλύτερη ακρίβεια.
Μέσα σε μια σχέση, σπάνια όλα ανήκουν σε έναν άνθρωπο.
Υπάρχουν οι δικές μου επιλογές, αλλά υπάρχουν και οι επιλογές του άλλου. Υπάρχουν τα δικά μου συναισθήματα, αλλά υπάρχουν και τα δικά του. Υπάρχουν πράγματα που μπορώ να επηρεάσω και άλλα που δεν μπορώ να ελέγξω.
Η διάκριση αυτή μπορεί να γίνει ιδιαίτερα δύσκολη όταν νοιαζόμαστε πολύ για κάποιον.
Όταν ένας άνθρωπος που αγαπάμε είναι στενοχωρημένος, μπορεί να αισθανθούμε ότι πρέπει να κάνουμε κάτι για να αλλάξει αυτό. Να τον ηρεμήσουμε. Να τον βοηθήσουμε. Να βρούμε τα σωστά λόγια. Να διορθώσουμε την κατάσταση.
Και κάποιες φορές η φροντίδα αρχίζει να μοιάζει με ευθύνη για το συναίσθημα του άλλου.
Όμως μπορώ να νοιάζομαι για τον άλλον χωρίς να είμαι υπεύθυνος για όλα όσα νιώθει.
Μπορώ να είμαι δίπλα του χωρίς να χρειάζεται να τον κάνω να αισθάνεται διαφορετικά.
Μπορώ να ακούσω τη δυσκολία του χωρίς να χρειάζεται να την πάρω πάνω μου.
Αυτό δεν σημαίνει αδιαφορία. Σημαίνει ότι αναγνωρίζω πως ο άλλος είναι ένας ξεχωριστός άνθρωπος, με τη δική του εσωτερική ζωή, τις δικές του ανάγκες και τη δική του ευθύνη.
Το ίδιο ισχύει και για τις συγκρούσεις.
Το ότι κάποιος είναι θυμωμένος μαζί μου δεν σημαίνει αυτόματα ότι έκανα κάτι λάθος. Μπορεί να έχω ευθύνη για κάτι που είπα ή έκανα. Μπορεί όμως ο θυμός του άλλου να συνδέεται και με τη δική του ιστορία, τις προσδοκίες του, τις ανάγκες του ή με κάτι που δεν αφορά αποκλειστικά εμένα.
Χρειάζεται, λοιπόν, ένας χώρος ανάμεσα στο «δεν φταίω για τίποτα» και στο «φταίω για όλα».
Σε αυτόν τον χώρο βρίσκεται η δυνατότητα να αναρωτηθώ:
Τι συνέβη πραγματικά;
Τι έκανα εγώ;
Ποιο είναι το δικό μου μέρος;
Τι ανήκει στον άλλον;
Τι μπορούσα να επηρεάσω και τι δεν μπορούσα;
Αυτές οι ερωτήσεις δεν είναι ένας τρόπος να αποφύγω την ευθύνη. Είναι ένας τρόπος να την τοποθετήσω στη σωστή της θέση.
Γιατί υπάρχει και μια ακόμη πλευρά που αξίζει να προσέξουμε.
Μερικές φορές το «φταίω εγώ» μπορεί να μοιάζει με ανάληψη ευθύνης, αλλά να μας απομακρύνει τελικά από αυτήν.
Αν πω «φταίω εγώ για όλα», δεν χρειάζεται να κοιτάξω με ακρίβεια τι συνέβη. Δεν χρειάζεται να δω τις διαφορετικές πλευρές μιας σχέσης. Δεν χρειάζεται να αντέξω την πολυπλοκότητα.
Όλα μπορούν να εξηγηθούν με μία φράση:
«Το πρόβλημα είμαι εγώ.»
Μόνο που οι σχέσεις δεν είναι συνήθως τόσο απλές.
Η πραγματική ανάληψη ευθύνης είναι πιο συγκεκριμένη.
Μπορεί να σημαίνει:
«Εδώ δεν ήμουν όπως θα ήθελα.»
«Αυτό που είπα σε πλήγωσε.»
«Δεν κατάφερα να σε ακούσω.»
«Θα ήθελα να είχα αντιδράσει διαφορετικά.»
Και από εκεί μπορεί να ανοίξει ένας χώρος για επανόρθωση.
Να ζητήσω συγγνώμη.
Να ακούσω τον άλλον.
Να καταλάβω καλύτερα τι συνέβη.
Να δοκιμάσω έναν διαφορετικό τρόπο την επόμενη φορά.
Η ενοχή, όταν γίνεται αυτοεπίθεση, δεν οδηγεί απαραίτητα εκεί. Μπορεί να με κρατήσει εγκλωβισμένο στο πόσο άσχημα αισθάνομαι για τον εαυτό μου.
Και τότε μπορεί να συμβεί κάτι παράδοξο: ενώ πιστεύω ότι «τιμωρώ» τον εαυτό μου επειδή ανέλαβα την ευθύνη, στην πραγματικότητα δυσκολεύομαι να στραφώ προς τη σχέση και να δω τι χρειάζεται από εδώ και πέρα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι χρειάζεται να δικαιολογούμε τη συμπεριφορά μας.
Η κατανόηση δεν είναι δικαιολόγηση.
Μπορώ να καταλάβω γιατί αντέδρασα με έναν συγκεκριμένο τρόπο και ταυτόχρονα να αναγνωρίσω ότι ο τρόπος αυτός πλήγωσε τον άλλον.
Μπορώ να δω τις δυσκολίες, τις ανάγκες ή τις εμπειρίες που επηρέασαν τη συμπεριφορά μου και ταυτόχρονα να αναλάβω το αποτέλεσμα των επιλογών μου.
Αυτό είναι ένα πιο ώριμο είδος ευθύνης.
Μια ευθύνη που δεν χρειάζεται να βασίζεται στον φόβο ή στην τιμωρία.
Δεν χρειάζεται να είμαι αλάνθαστος για να μπορώ να σχετίζομαι με έναν ασφαλή και ουσιαστικό τρόπο.
Χρειάζεται να μπορώ να αναγνωρίζω όταν κάτι δεν πήγε όπως θα ήθελα.
Να μπορώ να ακούω.
Να μπορώ να επανορθώνω.
Και να μπορώ να επιστρέφω.
Ίσως, τελικά, η πιο δύσκολη αλλά και πιο ουσιαστική μετατόπιση να είναι από το «ποιος φταίει;» στο «τι χρειάζεται να αναλάβω;».
Το πρώτο αναζητά έναν ένοχο.
Το δεύτερο αναζητά το δικό μου μέρος.
Και όταν μπορώ να δω το δικό μου μέρος χωρίς να χρειάζεται να στραφώ εναντίον μου, δημιουργείται κάτι σημαντικό: χώρος για επίγνωση, για αλλαγή και για σχέση.
Μπορώ να πω:
«Ναι, αυτό ήταν δικό μου.»
Χωρίς να χρειάζεται να προσθέσω:
«Και γι' αυτό είμαι κακός άνθρωπος.»
Μπορώ να αναγνωρίσω το λάθος μου χωρίς να γίνω το λάθος μου.
Μπορώ να αναλάβω την ευθύνη χωρίς να χάσω την κατανόηση για τον εαυτό μου.
Και ίσως αυτή να είναι μια διαφορετική σχέση με την ευθύνη.
Όχι μια σχέση που με μικραίνει.
Αλλά μια σχέση που μου επιτρέπει να βλέπω τον εαυτό μου πιο καθαρά, να φροντίζω τις σχέσεις μου και, βήμα βήμα, να επιλέγω διαφορετικά.
Βιβλιογραφία
Baumeister, R. F., Stillwell, A. M., & Heatherton, T. F. (1994). Guilt: An interpersonal approach. Psychological Bulletin, 115(2), 243–267. https://doi.org/10.1037/0033-2909.115.2.243
Gilbert, P. (2010). Compassion focused therapy: Distinctive features. Routledge.
